W starym (polskim) kinie (14): „Człowiek na torze”

Autor:



Pamiętam te czasy gdy jazda pociągiem była czymś niezwykłym. Często bywała mianowicie koszmarnym przeżyciem zwłaszcza na tych dalszych trasach kiedy to w nieprawdopodobnym tłoku przemieszczało się w żółwim tempie setki kilometrów będąc zdanym na łaskę konduktorów, mniej lub bardziej życzliwych współpasażerów no i oczywiście najważniejszych w tym towarzystwie – maszynistów. To w końcu oni prowadzili lokomotywy, te stalowe rumaki ciągnące za sobą nieprzebrane ilości wagonów. Któż nie pamięta wierszyka Tuwima w którym zawarta była cała magia tej niezwykłej maszyny. Specyficzny zapach spalanego węgla, buchającej pary i najrozmaitszych smarów do dzisiaj towarzyszy tym wspomnieniom. Do tego wszystkiego dobudowana była legenda przedwojennych kolei, które podobno nie znały pojęcia spóźnień, a według przyjeżdżających pociągów regulowano ponoć zegarki. Dzisiejsze pokolenie super szybkich Pendolino i im podobnych nie ma o tym zielonego pojęcia i naturalnie nie musi mieć, bo to zamierzchłe czasy i one nigdy już nie powrócą.

Tym, którzy chcą zerknąć „jak to drzewiej bywało” polecam dwie rzeczy: wycieczkę do nieodległego Tottenham gdzie można odbyć przejażdżkę w wagonie ciągniętym przez parową lokomotywę, albo obejrzenie filmu Andrzeja Munka „Człowiek na torze”, o którym będę teraz pisał.

    Ten fabularny debiut reżysera miał miejsce w 1956 roku i jak wielu sądzi był pierwszym filmem tak zwanej „szkoły polskiej” — bezsprzecznie najlepszego okresu w historii naszej kinematografii. Munk wzbogacił później swój dorobek o kilka innych wspaniałych filmów z których należałoby wymienić „Eroicę”, „Zezowate szczęście” i niedokończoną „Pasażerkę”. Tragiczna śmierć reżysera w 1961 roku przerwała tę obiecującą karierę, która — kto wie — czy nie była na miarę innych gigantów rodzimego kina jak chociażby Wajdy czy Hasa.

To, że „Człowiek na torze” wszedł w ogóle na ekrany trzeba by przypisać na konto postalinowskiej odwilży jaka na krótko zapanowała w PRL‑u. Dysponentów od kultury, a zwłaszcza X‑Muzy musiała przecież drażnić postawa przedwojennego maszynisty Władysława Orzechowskiego, którego etos pracy zupełnie nie przystawał do tego co chciała komunistyczna władza. Orzechowski, znakomity przedwojenny fachowiec nie mógł się zgodzić z zaleceniami przełożonych, by kosztem ludzi podróżujących w prowadzonych przez niego pociągach oszczędzać na węglu (oczywiście najniższej jakości) lub sprawności maszyn. Jego postawa, choć najbardziej słuszna, niepomiernie wkurzała prominentów kolei. Munk prowadzi narrację swojego filmu w konwencji kryminału: Orzechowski ginie pod kołami pociągu i teraz pozostaje wyjaśnić dlaczego.  Nie jest to takie proste bowiem prowadzący śledztwo mają do zbadania co najmniej cztery różne wersje, z których tylko jedna jest prawdziwa. Wielu krytyków doszukiwało się w tej konstrukcji podobieństw do arcydzieła japońskiego reżysera Akiro Kurosawy „Rashomon” i nawet jeśli film Munka odstaje  nieco od tego formatu to przecież musiał budzić w onych czasach zachwyt. 

Ciekawa jest tutaj konfrontacja profesjonalizmu maszynisty z tym co prezentuje dróżnik Sałata. Obaj są jakby z różnych światów zupełnie nie przystających do siebie, co w jakimś sensie jest alegorią tamtych czasów, albo raczej czasów które dopiero mają nastąpić. Rolę Orzechowskiego zagrał już wtedy nestor polskich aktorów Kazimierz Opaliński. To prawdziwy majstersztyk tego artysty, bez przesady zasługujący na Oscara (gdyby tylko Polska brała wtedy udział w wyścigu po te statuetki). Dla lepszego zrozumienia tej roli znakomity aktor spędził podobno mnóstwo czasu jeżdżąc na lokomotywach. Terminującym u niego mechanikiem i zarazem oponentem starej szkoły jest w filmie Zygmunt Listkiewicz (jako ciekawostka: ojciec przyszłego prezesa PZPN) zaś palaczem, czyli tym który dorzuca węgiel do pieca – Roman Kłosowski.

Jednym ze znamion wartości filmowego dzieła jest to, że jest ono ponadczasowe, nieprzemijające i i takim jest właśnie dzieło Andrzeja Munka, bo choć dawno już nie ma parowozów, ignorancja i ciemnota są niestety ciągle wszechobecne.

Link do filmu:

https://www.youtube.com watch?v=eharqmSU1vQ

Komentarze

Prześlij komentarz

Popularne posty z tego bloga

Autor:
Obraz
ANNIVERSARY Dla wyjaśnienia: „dystopia” według Google to „ literacka lub filmowa wizja przyszłości przedstawiająca społeczeństwo odznaczające się skrajną beznadzieją, terrorem, opresyjną władzą i upadkiem wartości . Jest to przeciwieństwo utopii, prezentujące czarny, pesymistyczny obraz świata, który często stanowi krytykę współczesnych tendencji społecznych, politycznych czy technologicznych”. Sporo o tym było w film ach , poczynając od „Metropolis”, poprzez „12 Monkeys”, „Blade Runner”, „Brazil”, „The Hunger Games”, „I, Robot”, „Minority Report”, „Seksmisję” Juliusza Machulskiego aż oczywiście po klasyk będący ekranizacją powieści Orwella „1984”. Ta ostatnia bez wątpienia najbardziej przemawia do naszej wyobraźni, choć jeśli już jesteśmy przy dystopijnej literaturze nie sposób także nie wspomnieć o „ Fahrenheit 451” Rey’a Bradbury, „Brave New World” ( polskie tłumaczenie to „ Nowy wspaniały świat”) Aldousa Huxleya, czy „The Handmaid’s Tale” („Opowieść podręcznej”) Margaret Atwo...
Read more »
Autor:
Obraz
  Ołowiane dzieci Netflix co i rusz raczy nas serialami w których tłem jest Polska i choć adresatem nie jest bynajmniej tylko polski widz, w klasyfikacji popularności, dla przykładu w Kanadzie, seriale te mają wysokie wskaźniki oglądalności. Przypomnę, że nie tak dawno śmialiśmy się z historycznej satyry „1670”, nieco później przybliżono nam tragedię promu Heweliusz, a ostatnio pojawiły się „Ołowiane dzieci” (Lead Children), o którym to serialu chciałbym teraz parę słów napisać. Tak się składa, że żyjąc w Polsce mieszkałem w pobliżu Śląska, a tak w ogóle miałem tam także rodzinne powiązania więc był to region bliski memu sercu. Nie zapomnę zwłaszcza jednego komentarza odnoszącego się do tamtejszego klimatu: „Śląsk to takie miejsce, gdzie widać powietrze”. Oczywiście była to metafora bo choć tego powietrza w rzeczy samej nie było widać, to niewątpliwie czuło się jego zapach, nie mówiąc już o tym, że spadający śnieg miał tam rzadko białą barwę. Nikt wtedy nie zawracał sobie gło...
Read more »
Autor:
Obraz
  Półkowniki Ciekawym ale i w jakimś sensie tragicznym epizodem w historii polskiego kina było coś co określa się dzisiaj mianem „półkowników”. Nie, to nie jest błąd ortograficzny bowiem słowo to nie odnosi się do stopnia wojskowego, a do półki na którą odstawiano filmy, co do których cenzura, albo raczej kierujące nią władze PRL-u miały zastrzeżenia. Jak to było możliwe by film sfinansowany, z wcale nie małych państwowych pieniędzy zakazywano pokazywać w państwowych (innych nie było) kinach – tego pewnie nie do końca zrozumiemy. Jak zresztą wielu innych paradoksów, które stawały się „normalnością” w socjalistycznej ojczyźnie. Spróbujmy jednak nieco przybliżyć kulisy owego zjawiska. Zacznijmy od tego, że w tamtej Polsce nie było filmów które powstawałyby poza kontrolą państwa. To właśnie państwo sprawowało monopol nad ich produkcją, dystrybucją oraz wyświetlaniem. Gęste sito kontroli państwowej ingerowało w każdą fazę realizacji filmu. Najpierw więc sam pomysł, a później scenar...
Read more »